Mughaller ve Bamyan

Mughal İmparatorları kendi bölgelerindeki çeşitli Hindu ve Budist dinlerine ait mekanlara karşı bazen çok hoşgörülü davranmış, bazen de bu tapınakları ortadan kaldırmıştır. Bu konuda Mughal hükümdarları arasında Alemgir’in ve Ekber’in tutumları öne çıkmaktadır. Mughaller ve Bamyan ve buradaki Buda heykelleri zaman zaman önemli bir sorun olmuş, zaman zaman da unutulmuştur.

Mughallerin bulunduğu coğrafyada İslam egemenliği bin yıldan fazla sürmüş olmasına rağmen, başka dinlere ve özellikle Budizme ait eserler ve dini mekanlar pek çoktu. Bamyan’daki Buda heykelleri bunlardan birisiydi. Geçmişte Babür’ün, Alemgir’in ve Pers Kralı Nadir Şah’ın Bamyan’daki Buda heykellerinin yıkılmasını emrettiği kayıtlara geçmiştir. Ama bu emirler, çeşitli nedenlerle ya hiç uygulanmamış, ya da kısmen uygulanabilmiştir. 

Mughal hükümdarı Alemgir, Afganistan’da Bamyan’daki Buda heykellerini yok etmeye çalıştı mı? Alemgir’in hükümdarlığı sırasında pek çok Hindu tapınağını yıktırmış olması göz önüne alındığında, bu onun karakterine aykırı bir davranış olmazdı. Ayrıca, İslam idealleri adına yapılan bu tür yıkımlara, özellikle putların veya heykellerin tahrip edilmesine İslam tarihinde hep rastlanıldı. 

Mughaller ve Bamyan’daki heykellerin yıkılması

Afganistan İslam Devleti tarafından 26 Şubat 2000 tarihinde Kandahar’da yayınlanan ferman. Bu ferman, Bamyan’daki Buda heykellerinin yıkılmasına yol açacaktı. 

“Afganistan İslam Emirliği’nin dini liderleri, Emirliğin farklı bölgelerinde bulunan tüm heykellerin ve İslam dışı tapınakların yıkılmasını emretti. Bu heykeller, islama inanmayanların tapınaklarıdır. Bu kafirler onlara ibadet etmeye ve saygı duymaya devam etmektedir. Yüce Tanrı tek gerçek tapınaktır ve tüm putlar yıkılmalıdır. Bu nedenle, Afganistan İslam Emirliği’nin lideri, tüm heykelleri yıkma emri vermiştir. Bu emirle, gelecekte hiç kimse onlara tapınmasın veya saygı duymasın diye tüm heykeller yıkılmalıdır.”

Babür ve Budizm

Babür, Babürname kitabında Eylül 1528’de iki heykelin yıkılmasını emrettiğini belirtmişti. Bu tarihte, Babür, Afganistan’da değil, Kuzey Hindistan’da bulunuyordu. Ayrıca Babür-nama eserinde heykellerin yıkılmasına karar verildiği yazılıdır ama bunların hangi dine ait olan heykeller olduğundan bahsedilmez.

Bu heykeller, Bamyan’daki Budist heykelleri değil Hindistan’ın Gwalior kenti yakınlarında bulunan Hindu heykelleridir. Babur, gerçekten de Eylül 1528’de Gwalior çevresini ziyaret ederken Urwa Vadisi’nden geçmiş ve anılarında bu vadiye yer vermiş, bölge halkının çevredeki kayalıklara, biri devasa boyutlarda olmak üzere çeşitli heykeller oyduğunu belirtmişti. Babür, bu heykellerin yıkılmasını, hatta kafalarının kesilmesini emrettiğini yazıyor. Babür bu emirden sadece birkaç gün sonra Gwalior’daki “put evlerini” (Hindu tapınakları) ziyaret etti, ancak bu tapınakların görünüşünden olumlu etkilendiği için “bu yapıların manzarasının tadını çıkardıktan sonra” dokunmadan bıraktı.

“Urwa’nın üç tarafı soluk renkli kayalardan oluşuyor. Bu taraflarda insanlar büyük ve küçük put heykelleri oymuşlar, güney tarafındaki büyük heykelin yüksekliği yaklaşık 20 qari (17-20 metre) kadardı. Bu putlar, özel bölgeleri örtülmeden tamamen çıplak olarak gösterilmişti. Urwa kötü bir yer değildir; kapalı bir yerdir; putlar onun kusurudur; ben, kendi adıma, onların yok edilmesini emrettim.”
-Babur, Urwa’daki put heykellerin yok edilmesini emrederek… Tuzk-i-Babri’de (Annette Susannah Beveridge’in çevirisinin 611 – 612. sayfaları)

Babür, anılarında Bamyan bölgesindeki devasa Buda heykellerinden hiç bahsetmemiştir. Babür hanedanının kayıtlarında Bamyan Buda heykellerinden bahsedilmesi ve tanımlanması, ilk kez Ekber’in hükümdarlığı döneminde, Abu’l Fazl’ın Ain-i-Akbari (“Ekber’in Yönetimi”) adlı eserinde görülmüştür.

“Mughal imparatoru Babur’ün Bamyan’dan birkaç kez geçtiği bilinmektedir, ancak büyük heykellerden hiç bahsetmemiştir. Bir seferinde kardeşi Cihangir Mirza, Bamyan’ı gezmek istediği için Babur’un grubuna katılmayı ertelemiştir. Ekberin anıları olan Ain-i-Akbari kitabında üç devasa heykelden bahsedilir. Bunların en büyüğü erkek, ikinci büyüklükteki kadın ve üç heykelin en küçüğü ise onların çocuğu olarak tanımlanmıştır.”
-Bamyan Buda Heykellerinin Geleceği: Teori ve Uygulamada Mirasın Yeniden Yapılandırılması (Sayfa 229), UNESCO Yayınları.

Alemgir ve Budizm

Son büyük Mughal imparatoru olan Alemgir, Bamyandaki Buda heykellerini yıkmak için ağır topçu silahları kullanmaya karar verdi. Alemgir’in bu eylemi sonucunda Buda heykellerinin sadece bacakları kırılabildi. Daha sonra 18. yüzyılda Pers kralı Nadir Şah da heykellere top ateşi açtırarak bunları yıkmaya çalıştı. Bamyan’daki kayalıkların yan tarafında büyükçe bir mağara oyulmuştu ve burada pek çok Buda heykeli bulunuyordu. Burası saldırılarda tamamen tahrip edildi.

Alemgir’in yıkımdaki rolünü aktaran önemli bir kaynak, Meenakshi Jain’in “Tanrıların Kaçışı ve Tapınakların Yeniden Doğuşu: Hint Tarihinden Bölümler” adlı eseridir. Bu eserdeki konuyla ilgili kesin ifade şöyledir: “Daha sonra Nadir Şah da heykellere saldırdı. Alemgirin emriyle daha önce bacaklarının kırılmış olduğu bildirildi.”

Bir başka kaynakta şöyle yazılmıştı :
“On yedinci yüzyılda, Hindistan’ın gelecekteki Babür İmparatoru Aurangzeb, 1646’da tahta çıkmadan önce Kandahar ve Belh’e seferler düzenledi; Bamyan’da bulunduğu sırada, Batı Büyük Buda heykeline bir top ateşlendi ve atış, heykelin dizlerinden aşağısında hasar yarattı.”
-Takayasu Higuchi, “Bamiyan: Afganistan’daki Budist Mağara Tapınakları”

Yakın dönem

19. yüzyılın başlarında çeşitli İngiliz kaşifler Orta Asya’ya (Afganistan dahil) seyahat etmiş ve bu yeni dünya hakkında ayrıntılı yazılar yazmışlardır. Bunlar arasında William Moorcroft, George Trebeck, Alexander Burnes ve Charles Masson sayılabilir. Hepsi de bu devasa heykelleri görmek için Bamyan’a gitti. Bu mucizevi eser, Avrupa’nın dört bir yanında biliniyordu. Bu gezginlerin anlatılarının çağdaş kaynaklardan çok, Bamyan’da yaşayan yerli halktan duydukları söylentilere dayandığı bilinmektedir.