Budizm, Hinduizm’in içinden çıkmış bir önemli inanç sistemidir. Her iki dinin de kökeninde “Dharma inancı”nın bulunması aynı kaynaktan beslendiklerini gösterir. Bu nedenle iki dinin terminolojisinde, felsefi tanımlamalarda ve geleneklerinde birbirine benzeyen pek çok yön bulunur. Hinduizm ve Budizmin ortak kavramları ekteki yazımızda incelenebilir. Bu konudaki bir başka makaleyi sitemizin Budizm sayfasında görebilirsiniz.
Duhkha
Varoluşun tatmin edici olmayan doğası Duhkha olarak isimlendirilir. Bu kavram, aynı zamanda Budist felsefenin ekseni ve amacıdır. Duhkha’nın içeriği sadece fiziksel acı değil, zihinsel huzursuzluk, tatminsizlik ve kısıtlanmışlık duygusu gibi duyguları da kapsar. Budizm’de “acı” ve “tatminsizlik” gibi duygular hayatın temel gerçeği olarak görülür. “Acı”, “ıstırap”, “rahatsızlık” veya “yetersizlik” gibi kavramlar, Budizm, Jainizm ve Hinduizm’de de temel kavramlardır. Budizm’de Duhkha, Dört Soylu Gerçeğin ilki ve varoluşun üç işaretinden biridir.
Sukha
Kelime anlamı olarak “iyi alan/boşluk” (su=iyi, kha=alan) demektir, “tatlı, taze, rahat” olanı ifade eder. Derin huzur, keyif ve mutluluk haliyle ilişkilidir. Sukha mutluluk, zevk, rahatlık ve neşe anlamına gelir. Erken dönem kutsal metinlerde, ‘sukha’ geçici bir zevk anlamına gelen ‘preya’ ile zıtlık oluştururken, ‘sukha’nın zevki, varlık içinde kalıcı olan gerçek mutluluk halidir. Pali dilinde bu terim, dünyevi arayışları ve meditasyonu tanımlamak için kullanılır.
Avidya
Sanskritçe bir terim olan Avidya, Hinduizm, Budizm ve Yoga felsefesinde “temel cehalet”, “yanılsama” veya “gerçeği görememe” anlamına gelir. İnsanın kendi gerçek doğasını (özünü) unutup, geçici olana bağlanmasına, dünyevi illüzyonlar içinde kaybolmasına ve acı çekmesine neden olan zihinsel perdeyi ifade eder. Avidya, kişinin evreni ve kendi benliğini algılayışında 4 temel zihinsel hataya (klesha) yol açar: Bunlar : Geçici olanı kalıcı sanmak, kusurlu olanı saf sanmak, acı vereni mutluluk sanmak ve gerçek olmayan benliği gerçek sanmaktır. İşte Avidya, yani bu cehalet hali, insanın yaşam ve ölüm döngüsüne (samsara) hapsolmasının temel nedenidir. Kurtuluşa (Mokşa/Nirvana) ulaşabilmek için avidya perdesinin doğru bilgi (Vidya) ve farkındalıkla kaldırılması gerekir.
Rāga-dveśa
Bu iki güç, Yoga ve Hindu felsefesinde insan zihnini yöneten, dünyayı algılama şeklimizi belirleyen ve eylemlerimizi yönlendiren iki temel güçtür. Ancak bunlar birbirine zıt karakterdedir.
Raga (Arzu/Bağlanma): Hoşa giden şeylere duyulan tutku, çekilme ve bağımlılıktır. Sevdiğimiz şeylere yönelme ve onları sürekli arama eğilimidir.
Dvesa (Nefret/İtme): Hoşa gitmeyen durumlara veya kişilere karşı duyulan öfke, tiksinti ve direnmedir. Sevmediğimiz şeylerden kaçma veya onları reddetme dürtüsüdür.
Bu iki kavram, hayatı dualite (ikilik) içinde yaşamamıza ve olayları olduğu gibi değil, kendi bireysel süzgeçlerimizden (beğenme / beğenmeme) süzerek deneyimlememize neden olur.
Her iki dinde de ıstırabın kaynağı şudur. Zihnimizin hayat sürekli değişirken (dualite) sabit kalması, sevdiği şeyleri korumaya (Raga) ve sevmediklerini uzaklaştırmaya (Dvesa) çalışmasıdır. Bu döngü, kişisel huzursuzluğun ve acının temel kaynağını oluşturur.
Punarbhava
Punarbhava, Sanskrit kökenli bir kelimedir. “yeniden doğuş”, “tekrar var olma” veya “reenkarnasyon” anlamına gelir. Hint felsefesinde, ruhun tamamlanmamış karmik döngüler nedeniyle bu dünyada tekrar tekrar bedenlenmesi inanışını ifade eder. Hinduizm, Budizm ve Jainizm’de yaşam döngüsünü ve ruhsal tekamülü tanımlayan temel bir öğretidir.
Ayurveda uygulamalarında, geçmiş yaşamların karmik izlerinin şimdiki yaşamdaki fiziksel ve zihinsel sağlığı etkilemesi anlamına gelir.
Karma
Eylem ve eylemlerin etkileri ile sonuçları demektir. Karma, Sanskritçe kökenli bir kelimedir. Hinduizm, Budizm ve Jainizmde bir nedensellik yasası olarak kabul edilir. Kişinin geçmişte gerçekleştirdiği her düşünce, söz ve eylemin sonucunun er ya da geç kendi yaşamını etkilemesi sürecini tanımlar. Günlük yaşamda “Ne ekersen onu biçersin” mantığıyla özetlenebilir. Evrensel bir etki-tepki dengesini ifade eder.
Karma konusunda sitemizin Karma sayfasına bakabilirsiniz.
Dharma
Dharma, Hinduizm ve Budizm gibi Hint dinlerinde “evrensel yasa”, “doğa kanunu” ve “yaşamın amacı” anlamına gelen köklü bir felsefi kavramdır. Doğru ahlaki yaşamı, kozmik düzeni ve bireyin kendi potansiyelini gerçekleştirmesini ifade eder.
Hinduizm’de insanın toplumsal görevlerini, evrensel ahlak ilkelerini ve ruhsal gelişimini sağlayan kurallar bütünüdür. Kişinin evrendeki rolünü kabullenip görevlerini dürüstçe yapmasını hedefler. Budizm’de Buda’nın acı ve karmaşadan kurtulmayı ve aydınlanma yolunu gösteren öğretileridir.
Dharma Yasasına göre bireysel anlamda “hayatın amacı” olarak kabul edilir; kişinin kendi eşsiz yeteneklerini keşfedip dünyadaki hizmetine odaklanmasını simgeler.
Dharma konusunda sitemizin Dharma sayfasına bakabilirsiniz.
Samskāra (Samskara)
Döngüsel varoluş. Arzuların hiç tükenmemesi nedeniyle yaşanması gerekli olan karmaların bitmek bilmeyen döngüsüdür. Bunun sonucunda Jīva, karma’yı silmek için sayısız kez yaşayıp durur. Samsara, Hinduizm, Budizm ve Jainizm gibi Doğu inançlarında ruhun doğum, yaşam, ölüm ve yeniden doğum döngüsünü ifade eder. Kelime anlamı “dünya” veya “gezinti”dir.
Bu döngüden kurtuluş, Budizm ve Hinduizm’de Nirvana’ya veya Mokşa’ya ulaşmak olarak adlandırılır.
Samskara konusunda sitemizin Samskara sayfasına da bakabilirsiniz.
Hinduizm ve Budizmin ortak kavramları Nirvāṇa/Mokṣa
Sanskritçe kökenli bir kelime olan Moksha, Hinduizm, Budizm, Jainizm ve Sihizm’de ruhun yeniden doğuş ve karma döngüsünden nihai kurtuluşunu ifade eder. Acılardan ve cehaletten tamamen arınarak ilahi gerçeklikle birleşme durumudur.
Moksha kavramının temelleri ve özellikleri şu şekildedir:
Samsara’dan Çıkış: Ruhun (Atman) doğum, yaşam, ölüm ve yeniden doğuş döngüsünden sonsuza dek kurtulmasıdır.
Dört Yaşam Amacından Biri: Hinduizm’de insanın yaşamındaki dört ana amaçtan dördüncüsü ve sonuncusudur.
Aydınlanma: Bireyin kendini fiziksel bedeniyle sınırlı görmeyi bırakıp evrensel bilince (Brahman) ulaşması, nihai huzur ve aydınlanmayı yaşamasıdır.
Nirvana’ya ulaşma yolları: Kurtuluşa meditasyon, yoga ve manevi disiplinler (Karma Yoga, Jnana Yoga, Bhakti Yoga) ile ulaşılır. Hayattayken bu duruma erişmeye Jivanmukti adı verilir.
Budizm’de Nirvana olarak bilinen bu durum, Hinduizm’de Moksha olarak bilinir. Bu iki terimin anlamı aynıdır.
Nirvana (Moksha) konusunda sitemizin Nirvana sayfasına bakabilirsiniz.
