Timurlu Hanedanlığı en yüksek döneminde Anadoluda Sivasa kadar, Ortadoğu’da Bağdat ve Halep ile kuzeyde Tiflise kadar bütün coğrafyayı, bütün İran topraklarını, doğuda Delhiye kadar Hindistanı ve günümüz Özbekistanın tamamını elinde tutan büyük bir imparatorluk yaratmıştı. Timur İmparatorluğunun çöküşü Timur’un ölümünden sonra meydana geldi ve imparatorluk zayıflayarak parçalandı.
Ekteki yazıda Timur imparatorluğunun parçalanmasını ve Hindistan’daki kolunun Babürlüler aracılığı ile devamını inceliyoruz.
Timur imparatorluğunun çöküşü ve Şah Rukh Mirza
Timur’un 1405’te ölümüyle birlikte veraset savaşları başladı. Timur’un seçtiği halef olan Pir Muhammed, iktidarı ele geçiremedi ve iç çatışmalar başladı. Timur’un oğlu Şah Rukh Mirza en güçlü olan adaydı, ve en sonunda Semerkant’ta tahta geçti. İkinci Timur İmparatoru olmasıyla çatışmalar son buldu.
Şah Rukh Mirza, Timur’un kontrolü altındaki toprakların çoğunu yeniden birleştirmeyi başardı. Başkenti, gücünün merkezi olan Herat’a taşıdı. Dğer Timurlu prensleri üzerinde hâkimiyet kurdu. Yakınlardaki vassal devletler Timur İmparatorluğu’nun hükümdarlığını kabul etmeye devam etti. Şah Rukh’un 1447’deki ölümü Timur İmparatorluğu için ikinci bir kırılma noktası oldu.
Ebu Said Mirza yönetimindeki Timur İmparatorluğu
Şah Rukh’un ölümü yeni bir veraset savaşına yol açtı. Meydana gelen çalkantılar nedeniyle Timur İmparatorluğu bir daha asla eskisi gibi olmadı.
Ebu Said Mirza 1451’de Semerkant’ı aldı ve Timur İmparatorluğunun lideri oldu. Sonraki yirmi yılı Timur İmparatorluğu’nu kendi yönetimi altında yeniden birleştirmeye çalışarak geçirdi. Diğer Timurlu prenslerine karşı savaş açarak, onları yavaş yavaş boyun eğmeye zorlamak ya da ordularını yenmekle uğraştı. 1459’da Herat şehrini aldı. Artık Timurlu başkentleri olan Semerkant’ın ve Herat’ın her ikisine de sahipti. Sonraki birkaç yıl boyunca Timurlu yöneticilerin muhalefetiyle karşılaştı ve onlara karşı galip geldi.
Bu arada İran topraklarında Uzun Hasan tarafından yönetilen Ak Koyunlu konfederasyonu yeni bir güç olarak ortaya çıktı. Timurluların İrandaki topraklarının kontrolünü ele geçirdi. Eski Timurlu vasalları da artık bölgedeki Timurlu güçlerine açıkça meydan okuyorlardı. Ebu Said, 1468’de vassal devletlere karşı bir savaş başlattı. Ak Koyunlular tarafından yenilgiye uğratıldı ve 1469’da öldürüldü. Ebu Said Mirza’nın ölümü ve savaşta başarısız kalması, Timurluların Horasan’ın batısındaki tüm toprakların tamamen kaybedilmesi anlamına geliyordu.
Ebu Said Mirza’nın ölümünden sonra Timurlu toprakları
Ebu Said Mirza’nın ölümünden sonra İmparatorluk, oğulları arasında bölündü ve çeşitli Timurlu şehir devletleri veya prenslikler ortaya çıktı.
– Sultan Ahmed Mirza Semerkant ve Buhara’nın hükümdarı oldu.
– Hisar ve Bedekşan, Sultan Mahmud Mirza’nın kontrolü altına girdi.
– Kabil ve Gazne şehirleri Uluğ Bey Mirza II’ye geçti.
– Ömer Şeyh Mirza Fergana’nın hükümdarı oldu.
– Herat’ın en güçlü bölgesi Ebu Said’in bir oğlu tarafından değil, Sultan Hüseyin Baykara Mirza tarafından yönetildi.
Bu küçük sultanlıklar çoğunlukla birbirleriyle ve bazen de yabancılarla çatışma halindeydi. 1500’lü yıllarda Muhammed Şeybani Han Özbekleri kendi komutası altında birleştirdi ve küçük prensliklere bölünmüş olan Timurlulara karşı savaşmaya başladı. Bu savaşlardan galip çıkan Şeybani Han, prenslikleri teker teker krallıklarından sürdü.
Özbek sultanı Şeybani Han, 1507 yılında Herat’ı aldı. Böylece Timurluların tamamı Orta Asya’dan sürülmüş oldu. Geriye kalan tek Timurlu Krallığı Babür Şah’ın yönetimi altındaki Timurlu Afgan Krallığı’ydı.
Babür Şah
Timur Hanedanlığı’nın hayatta kalmasını sağlayan ve Timurlu yönetiminin yüzyıllar boyunca yaşatan kişi Babür Şah oldu. Babür, Fergana’nın Timurlu Sultanı Ömer Şeyh Mirza II’nin oğluydu. Ömer Şeyh Mirza, Timur’un büyük torunuydu. Bu da Babür Şah’ı Timur’un büyük büyük torunu yapıyordu.
Babür, 1494 yılında on bir yaşındayken Fergana tahtına çıktı. Ancak çok geçmeden yurdundan kovuldu. 1502 yılında Babür, hem Semerkant’ı hem de Fergana’yı kaybetmişti. Taşkent’teki anne tarafından akrabalarının yanına sığınmak zorunda kaldı. Bu onun hayatının en dip noktasıydı.
Kabil’in Timurlu sultanı ve Babür’ün amcası Uluğ Bey Mirza, 1502’de öldü. Varisi ve oğlu henüz küçük bir çocuktu. Bundan faydalanan Uluğ Bey’in damadı Muhammed Arghun şehrin kontrolünü ele geçirdi. Ancak sevilmeyen biriydi. Bu durum Babür’ün 1504 yılında Kabil’i almasını ve yeni Timurlu sultanı olmasını çok kolaylaştırdı. Kabil, Babür İmparatorluğu’nun kuruluşuna kadar onun başkenti olarak kalacaktı.
Özbeklerle mücadele
O sırada Babür’ün en büyük düşmanı hâlâ Şeybani Han ve Özbek kuvvetleriydi. Ancak Orta Asya’daki Timurlu hükümdarlarının çoğu yenilmiş, sürülmüş ya da öldürülmüştü. Son kalan iki bağımsız Timurlu Krallığı Babür’ün Kabil Krallığı ve Sultan Hüseyin Mirza Baykara’nın Herat Krallığı idi. Babür ve amcası kendi aralarında bir ittifak kurmak için görüşmeler yapıyordu. Ancak tüm bunlar Baykara’nın 1506’da ölümüyle sona erdi. Bir yıl sonra Şeybani Han Herat’ı ele geçirerek tüm Horasan’ı kontrolü altına aldı. Babür artık son bağımsız Timurlu sultanı olarak kaldı. Birçok Timurlu prensi ve soylusu Kabil’deki sarayına akın etti. Babür bunu Padişah unvanını almak için bir fırsat olarak kullandı.
Babür, Şeybani Han ve Özbeklerle tekrar karşı karşıya gelecek durumda değildi. Neyse ki, buna gerek kalmamıştı. Şeybani Han, Safevi İmparatorluğu’nun kurucusu Şah İsmail tarafından 1510 yılında Merv Savaşı’nda öldürüldü. Şah İsmail, Şeybani’nin kafatasını mücevherli bir kadehe dönüştürttü ve Babür’e hediye olarak gönderdi. Ayrıca Babür’ün Özbeklerin elinden kurtarılan kız kardeşini de iade etti. Bu olaylar, Babür ve Şah İsmail arasında Özbeklere karşı bir ittifak kurulmasının başlangıcı oldu.
Safeviler ile ve Osmanlı ile ilişkiler
Babür ve Timurlular, Orta Asya’daki topraklarını geri almak için askeri bir sefer başlattı. Bu sefer için Safevilerden yardım aldılar. Başlangıçta askeri harekât büyük ölçüde başarılı oldu. Timurlu merkezlerinin büyük bir kısmı ele geçirildi. Hisar, Semerkant, Buhara ve Fergana geri alındı. Ancak zafer uzun sürmedi. Birleşik Timurlu ve Safevi kuvvetleri 1512’de Ghazdewan Savaşı’nda Özbek ordusu tarafından yenilgiye uğratıldı. Babür Şah Kabil’e geri çekildi. Maveraünnehir’i Özbeklerden geri alamayacağını anladı.
1513 yılında Osmanlı İmparatoru Sultanı Yavuz Sultan Selim, hem ikili ilişkileri geliştirmek ve hem de Babür Şahı Safevilerin etki alanından uzaklaştırmak için Babür’e barutlu silahlar ve askeri uzmanlar gönderdi. Babür Şah, modern savaş yönteminin önemini fark ederek ordusunu hızla modernleştirmeye başladı. Orta Asya’daki hedeflerinden vazgeçerek, gözlerini doğudaki Hindistan’a çevirdi.
Son Timurlu hanedanı : Hindistan’daki Mughaller
Birkaç yıl sonra Babür, Hindistana seferlere başladı. Delhi Sultanlığı‘ndan Sultan İbrahim Lodi kuvvetleri ile doğrudan çatışmaya girişti. Mücadelelerin sonunda Sultan İbrahim Lodi’ye isyan eden soylulardan Daulat Han Lodi tarafından yönetimi devralmaya davet edildi. Babür Şah, Delhi Sultanlığı topraklarına girdi. İki taraf 21 Nisan 1526’da 1. Panipat Savaşı’nda karşı karşıya geldi. Babür galip geldi ve İbrahim Lodi öldü. Bu savaş, Delhi Sultanlığı’nın 300 yıl süren egemenliğinin sonu ve Babür İmparatorluğu’nun kuruluşu oldu.
Babür Şah, artık Kuzey Hindistan’ın büyük bölümünü kontrol altına almıştı. Bölgedeki gücüne yönelik son tehdit Rana Sanga komutasındaki Rajput konfederasyonuydu. Ancak Rajputlar da kısa süre sonra 16 Mart 1527’de Khanwa Savaşı’nda yenildi. Bu savaştan sonra Babür’ün yeni imparatorluğu artık güvendeydi. Timurlu Hanedanı, yüzyıllar boyunca hüküm süreceği Kuzey Hindistan’a yerleşmiş oldu.
Babür Şah Kuzey Hindistan’da Babür İmparatorluğu’nu kurmuş olsa da, bu imparatorluk tipik Timurlu sultanlıklarına çok benziyordu. Babür İmparatorluğu’nun temellerini sağlamlaştıracak olan kişi ise Babür’ün torunu Ekber oldu.
