Kozmik dansçı: Shiva

0
221
Shiva mağara önünde

Kozmik dansçı Shiva

Hindu inancına göre Tanrı Shiva ilk dansçıdır, aynı zamanda Yogilerin de tanrısıdır. Tanrı Shiva’nın bir başka ismi olan Nataraja, dansçıların ve aktörlerin tanrısı ve sultanı anlamındadır. 

Hindistan’ın değişik bölgelerinde Tanrı Shiva’nın çeşitli görünümleri benimsenir. Örneğin Uttar Pradesh eyaletinde Shiva’nın “Yogi ve Filozof” yönü ön plandadır. Batı Bengal eyaletinde “yok edici ve mahvedici” yönü işlenmiş, Güney Hindistanda ise “dans edici” yönü olan Nataraja olarak tanınmıştır. 

Tanrı Shiva’nın dansı evrenin refahı içindir. Dansın amacı, ruhları Maya’nın prangalarından, Anava, Karma ve Maya’nın üç bağından kurtarmaktır. O, aslında yok edici değil, yenileyicidir. 

Nataraja

Dansçı Şiva (Nataraja) 108 değişik dans türünün yaratıcısıdır. Nataraja’nın dans sırasındaki hareketleri dünyanın dönüşünü, konuşması bütün bir dili ve giyimi ay ve yıldızları betimler. O, aynı zamanda müziğin ve özellikle “tala“nın (müzikte zaman ölçüsünün) timsalidir.

Shiva Lord Shiva statue at Murudeshwara
Shiva’nın Karnataka eyaletinde bulunan Murdeshwar formundaki heykeli © Wikimedia Commons

Yedi tür Shiva dansı vardır. Bunlar zihinsel dengeyi de temsil eder. 

  1. Ananda Tandava – Neşeli dans 
  2. Sandhya Tandava – İkindi ve akşam dansı
  3. Kalika Tandava – Kötülük cinlerinin katledilmesi dansı 
  4. Tripura Tandava – Tripura’nın katledilmesi dansı 
  5. Samhara Tandava – Yıkıp, yok etme dansı 
  6. Gauri Tandava / Uma Tandava – Gauri ve Uma ile yaptığı dans
  7. Shiva Urdhva Tandava – Yaratılışın devir etmesi, korunması ve yok olmasını gösterir. 

Ananda Tandava 

Ananda Tandava, Shiva’nın içsel doğasının, onun en saf halini gösteren Tanrı Shiva olarak ortaya çıkmış olmasının getirdiği bir mutluluk dansıdır. Bu coşku, çok derinlerde filizlenir ve sıradan dünya buna temas edemez. Ananda Tandava dansı, Shiva’nın varlığının en saf yönünü gösterir.

Bu dansta Tanrı Shiva, iblisin sırtına zahmetsizce basar ve dans etmeye başlar. Kendinden geçmiş bir şekilde yaptığı dans, onun gerçek formunu bilgelere gösterir. Shiva, bu dansta insanların cehaletini ve esaretini ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır. Dansı izleyen içgörü sahiplerinin ulaşacakları ilahi vizyon, onun Tanrı Shiva’dan başkası olmadığını anlamalarını sağlar.

Shiva ananda tandava
Ananda Tandava

Sandhya Tandava

Shiva öykülerinde Sandhya (ikindi veya akşam) dansı şöyle anlatılır. “Üç dünyanın anası altından bir taht üzerinde oturduktan sonra kıymetli mücevherlerle süslenmiş olan Shulpani, Kailasha dağının yüksekliklerinde dans etti ve bütün Tanrılar onun etrafında toplandı. Tanrıça Saraswati Vina, Tanrı İndra Flüt, tanrı Brahma zamanı gösteren Ziller (çanlar) çaldı ve Tanrı Lakshmi şarkı söylemeye başladı. Vişnu davulunu çalmaya başladığında bütün ilahlar Shulpani’nin etrafında toplandı. Gandharva’lar, Yaksha’lar, Pataga’lar, Uraga’lar, Siddha’lar, Saddhya’lar, Vidyadhara’lar, Amara’lar, Apsara’lar ve üç dünyada yaşayan bütün canlılar, bu Semavi Dansa şehadet etmek ve kutsal koronun müziğini dinlemek için alacakaranlıkta orada hazırdı.” 

Shiva Sandhya tandava murthy
Sandhya Tandava © Wikimedia Commons

Kalika Tandava

Kimin daha iyi dansçı olduğuna dair Shiva ile Kali arasında bir anlaşmazlık baş göstermişti. Shiva, dansa başladı, Kali de onu takip etti. Shiva bahsi kaybedeceğini anlayınca bacaklarından bir tanesini kaldırarak kafasındaki tacın üzerine koydu ve tek bacağıyla dans etmeye devam etti. Kali mütevazi davrandı, eşinin yaptığını yapmadı. Kali, onun dans etme yeteneğinden çok gurur duyuyordu. Shiva, Kali’nin bu gururunu bastırmak için çok güzel ve çok sanatsal dans etti. Kali utanç içinde yüzünü yere eğmek zorunda kaldı.

Böylece Shiva, Tanrılar tarafından şampiyon dansçı olarak kabul edildi.  Shiva’nın bu dansı aynı zamanda Urdhva Tandava (Yarım Tandava) dansı olarak kabul edilir.

Shiva kalika
Kalika Tandava

Tripura Tandava

Nataraja’nın yaptığı Tripura dansı ilahlara ve rishilere (azizlere) şöyle açıklandı. “Bir zamanlar Shiva, bir yogi şekline girerek dini düşünceleri aykırı bir yolda olan bir grup azizin yaşadığı ormandaki bir manastıra geldi. Yapılan felsefi tartışmalarda onları kolayca yenilgiye uğrattı. Azizler buna kızarak basit bir Yogi kılığındaki Shiva’yı büyü yoluyla mahvetmeye giriştiler. Önce kurban töreni yapılan ateşin içerisinden çıkan yırtıcı bir kaplan yarattılar.

Yogi (Shiva) kaplanı pençelerinden yakalayarak küçük parmağının tırnağı ile derisini yüzdü ve beline bir peştemal gibi doladı. Sonra azizler bir yılan yarattılar. Shiva yılanı bir çelenk gibi boynuna dolayarak dans etmeye başladı. Daha sonra korkunç ve kirli bir cüce şekline girmiş bir ruh ateşten dışarı fırladı. Shiva onu ayaklarının altında ezerek belini kırdı ve bütün ilahların ve azizlerin şahit olduğu halde evrendeki uyumun ifadesi olan Tripura Dansını (Zafer Dansını) yaptı.”

Shiva tripura
Tripura Tandava

Samhara Tandava

Bu, yok olma ve yeniden olmanın dansıdır. Evrim dansıdır. Bu dansta Shiva’nın 3 gözü ve 8 kolu vardır. Nandi sağda, Gauri ise soldadır. Shiva’nın sekiz kollu olması bu dansı Gauri Tandava formundan ayırır.

Sati kendini küller içinde yaktığında Shiva’nın bu dansı yaptığına inanılıyor. Shiva öfkeyle o kadar şiddetli dans etti ki tanrılar üç dünyanın yok olacağından korktu. Ancak Tanrı Brahma, Tanrı Vishnu ve başka Tanrılar Shiva’yı sakinleştirince üç dünya (bütün evren) yok olmaktan kurtuldu.

Bu dansın temel ilkesi : “Son, yeni bir başlangıç noktasıdır.”

Shiva samhara tandava
Samhara Tandava

Gauri Tandava – Uma Tandava

Shiva’nın Gauri ve Uma ile birlikte yaptığı danstır. Shiva’nın üzgün ve kederli görünüşünü ifade eder. Bu görünüş aynı zamanda korkunç bir haldir. Bu dans, özellikle mezarlıklarda ve ölü yakılan yerlerde yapılır. 

Bu dansta Shiva, Uma ile beraberdir ve yaramaz şeytan çocukları da yanlarındadır. Shiva’nın bu dansı ve Parvati (Uma) ile yaptığı dans, Shivait (Shiva mezhebi) ve Shaktait mezhebi edebiyatlarında çok derin ve dokunaklı bir şekilde anlatılır. Bu dansta Shiva’nın on tane kolunun var olduğu görülür. 

Shiva uma gauri 1 scaled
Gauri ve Uma Tandava dansları

Shiva Tandava Dansı

Shiva’ya özgü olan esas dans, Shiva Tandava Dansıdır. Bu dansta Shiva’nın figürleri kuvvetli ve erkekçedir. Dans, tanrının beş faaliyetini (Parchakritya) ifade eder. 

Tanrının beş faaliyeti

  • Yaratılış ve gelişme (Shrishti) 
  • Sürdürme ve koruma (Sthitri) 
  • Yok etme, harap etme, karışıklık (Samhara) ve tekrar kendi benliğine döndürme 
  • Ruhların bedenlenmesi (Trobhava) 
  • Ruhların tekrar, tekrar bu dünyaya gelmeleri devrinden kurtulmaları (Anuraga)

Ananda Tandava

Dansların Özelliği

Shiva, yok edici özelliğini kullandığında yalnız dünyayı ve cenneti mahvetmiyor aynı zamanda her bir ruhun bu dünyaya bağlanmasına sebep olan bütün bağları da yok ediyor. Shiva’yı sevenlerin kalplerinin sığındıkları yer ölü yakılan yerlerdir. Çünkü orada dünyevi (fiziki) bedenlerin değil, benliğin (nefsin) yok edilmesi yaşanır. Bu yer öyle bir seviyeyi gösterir ki orada tüm hayaller ve fiiller de yakılır. İşte o yerde Nataraja (Shiva) dansını sonsuza dek sürdürür.

Shiva damru
Shiva Damru çalıyor © Zafer Bozkaya

Shiva heykelleri dört grupta toplanır.

  1. Samhara Murti – Yıkıcı ve mahvedici görünüşü
  2. Dakshina Murti – Yogi görünüşü
  3. Angrah Murti – İyilik yapan, nimet veren görünüşü
  4. Nritta Murti – Dansçı görünüşü

Şiva dans heykellerindeki semboller

Heykellerde Shiva’nın ; 

  • Sağ üst elinde tuttuğu dümbelek olan Damru, yaratıcı sesi, 
  • Sol yukarı elinde tuttuğu ateş, harap edici yönü, 
  • Sağ alttaki Pataka dans pozundaki eli; zaferi, 
  • Sol alt Abhya Mudra dans pozundaki eli: iyilik, barış, hoşnutluk ve devamlılığı temsil eder. 
  • Havaya kaldırdığı ayağı feragati (kurtuluşu) temsil eder.

Yaratılışın doğa yasalarına uygun sürekliliği, yokoluşu, yeniden doğuşu, gelişme ve değişimi Hindu dininin esaslarıdır ve Shiva’nın dansı tüm bunların ifadesinden başka bir şey değildir.

Lord Shiva şöyle diyor: “Yılanlar gibi tıslayan beş duyuyu kontrol altına alın. Zihniniz bir geyik gibi zıplıyor. Zihninizi de kontrol edin. Meditasyonun ateşinde onu yakın.” 

Shiva sembolizm
Shiva – Nataraja heykelleri sembolizmi © Zafer Bozkaya

Beş temel eylem

Şivanın bu sembolik dansında yukarıda belirtilen beş temel eylem gösterilir. 

  • İlk hareket, yaratılışı işaret eder. Shiva dans ettiği zaman dansın ilk ritminden evren yaratılmıştır.
  • İkinci hareket; evrenin korunmasıdır, bu hareketle evrenin dengesi de korunur. 
  • Üçüncü ritm; yok olmayı ifade eder. Bu ritm ile canlılar mahvolur ve henüz doğmamış olanlar doğar. 
  • Dördüncü ritm; bedenlenmeyi ifade eder. Bu hareketten çıkan renkten geçmişte, halde ve gelecekteki şeyler cisimlenir. 
  • Beşinci hareket; feragat ve kurtuluştur. Bu ritm, ilk hareketteki ritmin tam zıddıdır. Bu ritm, canlı varlıkların tam kurtuluşa (Nirvana’ya, Mukti’ye, Moksha’ya) ulaşmalarını sağlar.

Davulun sesi bireysel ruhları Shiva’nın ayaklarının dibine davet eder. Omkara’yı temsil eder. Bütün Sanskrit alfabesi Damru’nun oyunundan çıkmıştır. Tüm yaratılış Damru’nun sesinden doğmuştur. 

Shiva magara
Shiva mağara önünde

Özellikler

Hindu Panteonunda Tanrıların dünya insanlarınınki gibi Karı – Koca ilişkileri vardır. 

Şivanın eşi Parvati, dağın kızıdır. Parvati ayni zamanda Uma, Gauri, Durga ve Kali isimleri ile de tanınır. Onsuz yaratılış ve tekamülün olamayacağına inanılır.

Tanrıça Lakshmi, Hindu dininin Venüs’üdür ve Tanrı Vişnu’nun eşidir. Lakshmi yaptığı Pavai dansı ile Asuralar (cinler) ordusunu nefis hareketleri ve ikna edici neşesi ile peşine takmış ve onlara savaşı unutturmuştur.

Tanrı Vişhnu’nun sekizinci avatarı olan Tanrı Krishna, hayat ağacının altında elinde bambu kamışından yapılmış flütü olduğu halde gösterilir. Krishna, çeşitli ziynet eşyaları ile süslenmiş, sarı renkte kumaştan yapılmış elbiseler giymiş durumadır. Beyaz kokulu yasemin çiçeklerinden yapılmış çelengi boynundadır ve başındaki altın taç tavuskuşu tüyleri ile süslenmiştir. Krişna’nın hayranları olan Vrindavan’lı çoban kızları ve eşi Radha ile yaptığı Ras dansı ruhani bir anlam taşımaktadır.

Shiva haridwar
Haridvar’daki Shiva heykeli ve Zafer Bozkaya © Zafer Bozkaya

CERN yerleşkesinde Shiva

Heykel, CERN‘in Hindistan bilim insanlarıyla 1960’larda başlayan ve bugün güçlü bir şekilde devam eden birlikteliğini kutlayan Hindistan’dan bir hediyedir. 

Hindu dininde, dans eden Shiva’nın Nataraj olarak bilinen bu formu Shakti’yi veya yaşam gücünü sembolize eder. Heykelin yanında bulunan bir plakette açıklandığı gibi, Tanrı Shiva Evreni dans ederek var etmiş, onu motive etmiş ve en sonunda onu sona erdirecek olan güçtür.

Büyük Fizikçi Carl Sagan, Nataraj’ın kozmik dansı ile atom altı parçacıkların ‘kozmik dansı’ üzerine yapılan modern bir çalışma arasındaki metaforu ortaya koymuştu.

Bu heykel Hindistan’da imal edildi. Öncelikle balmumundan bir model üretildi. Balmumu eritilince içine sıvı metalin dökülebileceği oyuk oluştu. Metal soğuduktan sonra kalıp ayrıldı, metal cilalandı ve eskitilmiş görünümü verildi.

İki metre yüksekliğindeki Shiva heykeli, CERN yerleşkesindeki Ana Bina’ya kısa bir mesafede, 39 ve 40 numaralı binalar arasındaki meydanda kalıcı olarak sergileniyor.

Shiva Nataraja at CERN 1
Shiva’nın Nataraja pozundaki heykeli – CERN

Tandava Dans örnekleri

Ananda Tandava

1.

2.

Sandhya Tandava

1.

2.

Kalika Tandava

1.

2.

Samhara Tandava